Gudbergsstofa 940x250 013

Pistill: Vindur og vatn

Það hefur löngum verið mikill vindur í okkur Íslendingum, til að mynda yfir „íslenska“ vatninu og ágæti þess, hvað það sé gott til drykkjar, svalandi og ómengað í öllum lækjum og ám, ef ekki hvarvetna á holóttum steinum, ef það rignir. Á síðustu áratugum hefur vindurinn (eða belgingurinn) óneitanlega verið hvað mestur í tengslum við stórvirkjanir á fossum og fljótum. Þannig er fullyrt að hægt sé að fá hreina, óþrjótandi vatnsorku og að Ísland geti hugsanlega orðið orkustöð Evrópu með útflutning á rafmagni í gegnum sæstreng. Því er haldið fram með glaðlegum tilgáturökum, að nóg sé til af vatni á Íslandi og þannig verði það um aldur og ævi hér á landi.

    En er svonefnd „beislun“ vatns í fljótum rétt, hagkvæmust eða hreinust?

    Kannski. Kannski ekki.

Guðbergur Bergsson - Mynd: Guðni Þorbjörnsson    Í fréttum um daginn var fjallað með aðdáun um það að Danir framleiddu hvað mesta orku í Evrópu með vindmyllum. Ég man ekki hvað þeir fá stóran hluta af orkuþörf sinni með því að reisa þær, hins vegar veit ég að Portúgalar fá rúm 60% orku sinnar með þannig virkjunarmáta og aðferðin eykst. Hún er stöðugt meira notuð til sjávar og sveitar. Líklega fyrir bragðið er Portúgal það land í Evrópu sem notar mesta vindorku, en vegna þess að það er ekki ofarlega á baugi í fréttum fer slíkt framhjá orkumálaráðherrum.

   Sá er gallinn við vindorkuna í Portúgal að vindar þar geta verið með ýmsu móti, ekki stöðugir, stundum sterkir, stundum litlir og allt þar í milli. Fyrir bragðið fer framleiðslan talsvert eftir þessu duttlungum náttúrunnar. Hún er misjöfn hvað gjafmildi á vindinn varðar eftir árum, hvort það eru þurrkar í landinu eða votar árstíðir.

   Nú vita allir sem á Íslandi búa að hér blása stríðir vindar. Það er rok dag og nótt næstum allan ársins hring, svo við ættum í þessu að vera samkeppnisfærir að minnsta kosti við Portúgali, en til þess að svo verði þurfum við að missa talsvert trúna á vatnsorkuna og hefja trúna móti himni og færa hana yfir á vindinn. Vindurinn hefur þann kost að varla er hægt að skemma hann með orkuframkvæmdum, eins og gert hefur verið við landið. Það að beisla vindinn merkir ekki náttúruspjöll. Vindurinn er þar að auki allra eign, svipað og himinninn, og erfitt að setja á hann kvóta og hefja vindkvótakonunga til vegs og virðingar. Um eiginleika og auðlegð vindsins gilda önnur lögmál en um fiskinn í sjónum. Það þarf ekki að semja við landeigendur nema að litlu leyti sem stafar af því að vindmyllur er hægt að reisa næstum hvarvetna, jafnvel á útskerjum. Að nota vindorkuna leiðir líka til þess að minna þarf að reisa af möstrum út um allar jarðir og leggja háspennulínur sem hengja útsýnið til fjalla og heiða og valda sjónmengun.

   Hver veit nema hægt sé að reisa vindmyllur við hliðina á verksmiðjum svo þannig fái þær orkuna „beint í æð ... úr myllunni“. Ég held að vindmyllurnar gætu orðið mikill fegurðarauki fyrir álverin sem tröllríða þjóðinni og koma í veg fyrir það að hún fyllist bjartsýni. Álverin hafa haft niðurdrepandi og eyðandi áhrif, ekki bara á landið, með því að skemma náttúruna, heldur lagst á sjálft „íslendingseðlið“ sem svo er kallað og „trúna á landið“ eins og það heitir. Ástæðan fyrir þessu er sú, að manneskjan getur ekki bundið trú við mangert landslag: uppistöðulón og annað í þá veru. Trúin er bundin því sem er ósnortið og óhlutbundið. Svipað er að segja um þjóðerniskenndina, vitundina um að maður tilheyri ekki bara sínu þrönga umhverfi heldur föðurlandinu og móður jörð. Trúna einkennir tengsl við eitthvað sem er ofar einstaklingnum, sem trúir, en þetta sem er ofar getu hans skaðar hann ekki heldur auðgar vitund hans og lífsánægju.

   Kannski fáum við loksins trú ekki bara á vindinn heldur líka á rokið, ef þetta rammíslenska afl auðgar okkur?

Guðbergur Bergsson

Pistill: Hammerskjöld og bandarískt hommahatur

Hammerskjöld og bandarískt hommahatur

Maður hefur árum saman verið að lesa í erlendum blöðum og tímaritum um dauða fulltrúa Sameinuðu Þjóðanna, Hammerskjölds sem fórst í flugslysi yfir Sambíu árið 1961. Í því máli er jafnan farið leynt sökum varúðar, hræðslu við sannleikann hjá NAS eða Bandaríska þjóðaröryggisstofnuninni, eins og hún heitir á íslensku. Nú er málið komið upp á ný vegna þess að við lifum á tímum hreinsana: „ekkert nema sannleikann“ eins og þulið er þegar kristnir valdamenn leggja hönd á Biblíuna og vinna heit, að fara aldrei með lygi. Á árunum kringum 1960 var sannleikurinn í vestrænu lýðræði á vegum Bandaríkjanna og fáir þorðu að efast um það án þess að eiga á hættu að vera úthúða sem kommúnistar og þeim sagt að fara til Síberíuvist í hinum „algóðu Sovétríkjum“.

   Að sjálfsögðu hafa fáir hér á landi vitað með vissu um örlög Hammerskjölds, slysið talið dularfullt og engin leið að finna ástæðuna fyrir því. Slysið var eitt af leyndarmálum sögunnar. Jafnvel bandarískar rannsóknir gátu ekki komist að neinni vissu, sem var fremur ótrúlegt, enda eru þær vísindalegar, nákvæmar og leiða til niðurstöðu. Aðrar voru getgátur eða unnar af getuleysi.

   Hvað sem íslenskum getgátum líður og fylgd við forysturíkið á sviði lýðræðis, þá heyrði maður umræður um dauða eða morðið á Hammerskjöld að minnsta kosti á Spáni hjá mönnum sem unnu á vegum Sameinuðu þjóðanna og höfðu jafnvel verið samstarfsmenn hans. Þetta voru útlagar úr Spænska borgarastríðinu, lýðveldissinnar sem gátu heimsótt ættlandið enda margir komnir með bandarískt vegabréf, suður-amerískt, breskt og jafnvel grískt. Svo þeir voru tryggðir gegn lögreglu einræðis í höndum Francos. Allar slíkar umræður fóru fram í þröngum hópum fyrrum útlaga sem höfðu snúið aftur heim en lét fara lítið fyrir sér, hálfgerðir útlagar í eigin landi eða einhvers staðar á milli föðurlandsins og þjóða sem höfðu veitt þeim vernd.

   Hjá Sameinuðu þjóðunum eða í tengslum við stofnunina unnu margir þannig menn, karlar og konur. Þegar komið var til föðurlandsins, sem hafði hafnað þeim, var engu líkara en fengið væri frelsi til opinnar umræðu, þótt í einræðisríki væri. Þetta var afar furðu- en eftirtektarvert fyrir þann sem þekkti ekki í raun þannig aðstæður, að gera sér grein fyrir að innan einræðis gæti verið meira frelsi en í lýðræði. Ástæðan var trúnaður, sameiginlegi óttinn, reynsla af ótta og ofsóknum sem þjappaði mönnum í hóp trúnaðarvina. Samstaðan var undir þessum merkjum: Annað hvort ertu með mér eða á móti mér. Þú verður að sýna hundslega tryggð og þögn. Þetta voru eins og trúarsöfnuðir sem ala með sér ofstæki sem er sprottið af skilyrðislausri ást á einhverju í ætt við hið guðlega. Slíkt traust er hvergi sjáanlegt núna nema innan íslams.

    Í bræðralagi spænskra útlaga, sumra í kjarna Sameinuðu þjóðanna, var altalað að Hammerskjöld hefði verið myrtur af bandarísku leyniþjónustunni, í tilbúnu flugslysi (þannig flugslys þekktust hjá Franco, Castro og fleirum) meðal annars vegna þess að hann var flokkaður sem „ótryggur“ laumuhommi og hafði meðal annars staðið að því að skáld, laumuhommi, fengi Nóbelsverðlaunin. Óttinn við kynvillinga var algengur á þessum árum. Stjórnvöld héldu að auðvelt væri að múta þeim, enda væri kynvilla vísir að svikum og öðru skaðlegu fyrir þjóðfélagið. Mesta hættan var að þannig menn kæmust í stór embætti eins og sendiráð, þar mundu þeir stunda njósnir fyrir Sovétríkin, þótt þau  fordæmdu villuna og gerðu menn haldna henni næstum því réttdræpa. Svona áttu kynvillingar í lýðræðisríkjum að vera, öfugsnúnir á borð við gyðinga; algerir öfuguggar! Í Bandaríkjunum voru þeir ekki það illa staddir að þeir væru beinlínis ofsóttir heldur fordæmdir. Þeim var til dæmis ekki, eins og gyðingum og svörtum, bannað að fara á veitingahús þar sem hvítir og gagnkynhneigðir gæddu sér á hamborgurum og kjúklingabitum.

   Um leyndarmál Hammerskjöld heyrði maður rætt á Spáni í þögulum hópum, oft kynvillinga. Hægt var að trúa þeim fyrir væntanlegum sannleika vegna þess að á Spáni voru þeir ofsóttir. Ef það komst upp um þá voru þeir sendir á „vissan stað“ í héraðinu Murcia og hneigð þeirra leiðrétt með ýmsum ráðum sem lögreglan, sálfræðingar og „sannar konur“ réðu yfir með karlmennskusprautum, svipum, raflosti í punginn og myndum af  kaþólskum samförum við holdmiklar konur.

   Nú eru hinir dularfullu spænsku útlagar löngu dánir sem töluðu um hið „einkennilega mál“ sem tengdist Hammerskjöld. En afkomendurnir hafa komist að því að feður þeirra voru laumuhommar hjá Sameinuðu þjóðunum og það hefur vakið áhuga fremur en fordóma, að vera undan kynvillingum, og þetta fólk hefur fiskað eftir sögum og  harmað það að hafa ekki verið þögulir hlustendur eða uppi á þeim tíma þegar „sannleikurinn um leyndarmálið“ var að finna hjá fáum útvöldum.

   Vissulega eru okkar tímar fábrotnir, án leyndar og launungar. Það er látið eins og lygasannleikurinn sé hið eina boðlega í fari fólks og þjóða. Jafnvel hinir áður skaðlegu kynvillingar eru bara sakleysislega samkynhneigðir, viðurkenndir af kirkjunni og koma hvarvetna fram skælbrosandi og hóflega leiðinlegir. 

 Guðbergur Bergsson

Pistill: Guðný Rósa í Hverfisgalleríi

Guðný Rósa  í Hverfisgalleríi

Það er enginn hægðarleikur sem Guðný Rósa Ingimarsdóttir hefur tekið sér fyrir hendur og leyst á sviði listar og sýnir afrakstur af dirfsku sinni með kyrrum hætti til 14. þessa mánaðar í Hverfisgallerí, Hverfisgötu 4, 101 Reykjavík. Hún hefur hætt sér út í það sem hægt er að kalla áhættuíþrótt í myndlist, að laða fram margvísleg blæbrigði forma og innihalds í næstum því einlitum verkum. Margir halda að þau geti ekki dregið að sér athygli og auga venjulegs manns, allt hljóti að vera sjáanlegt í einni sjónhendingu, að hér sé ekkert fyrir hann að skoða, hið mikla eða litla Ekkert hljóti bara að vera fyrir tilgerðarlega. Öðru nær. Áhorfandinn hverfur hér umsvifalaust inn í hina ýmsu tíma: fortíð, samtíð og framtíð. Hann sér mátulegar tilvísanir í gamlar hefðir, til dæmis handavinnu kvenna sem hekluðu dúka, en um leið svífur hugurinn með hjálp augans inn í endaleysi sem er jafnframt áþreifanleg nálægð. Myndirnar eru svipaðar að stærð, hengdar í sömu hæð á veggi svo áhorfandinn þreifar sig áfram með fætur og sjón uns fundið er hið erfiða jafnvægi í listinni. Hún er í mótsögn við óreiðuna í samfélagi okkar og í heiminum um þessar mundir. Ekki er handbragðið síðra en hið sjáanlega eða dulda. Og ofan á þetta bætist hljóðlátt skop; skopast er að formunum og litnum á fínlegan hátt sem er laus við listrænna tilgerð. Reyndar býður fíngerð list upp á tilgerð, þá tegund sem er vinsælt tískufyrirbrigði. Enda er tískan áreynslulaus, þægileg fyrir leiðitama en á allan máta prýðileg til að breyta til, þótt ekki sé nema breyting breytinganna vegna með svolítilli stílfæringu. Hér er ekki um slíkt að ræða. Hér er ekki smjaðrað fyrir sjóninni. Hér er ekki á ferðinni löngun til vinsælda. Hér er ekki verið að gefa listunnendum smávegis undir fótinn. Hér er ekki nýbökuð myndlistarkona með smekklegan lærdóm úr listaháskólanum, hinni úr sér gegnu og trénuðu akademíu nútímans; heldur hvað? Því er vandsvarað. Það er ógerlegt að gefa öruggt svar í listum við því sem er nátengt eðli og lífi okkar.

Guðbergur Bergsson

Pistill: Kossar og kynvillingastælar

Kossar og kynvillingastælar

Á meðan lofsungna bændamenningin var einráð á Íslandi skrifuðu skáldin sveitasögur sem þjóðin skildi. Þá hófust metsölubækur gjarna á þennan veg: „Þegar Sigríður Ögmundsdóttir, hreppstjórafrúin á Hofsvöllum, reið í hlað á sýslumannssetrinu Stóru-Völlum kom maddama Jófríður Sædal fagnandi út úr bæjardyrunum og rak henni rembingskoss um leið og hún vatt sér fimlega af gæðingnum Mósa. Á eftir Sigríði sinni reið Ólafur Teitsson og hafði varla farið af baki Sóma þegar Magnús sýslumaður kom úr skemmu, kyssti hann blíðlega og bauð honum að skoða reipi úr hrosshári.“  

    Eftir að hafa lesið þennan texta liggur nútímamanni við að spyrja:

    Voru þarna á ferðinni tvær lesbíur og tveir hommar?

    Kynjafræðin mun skera úr um það þegar haustönnin hefst í HÍ.

   Gott og vel. Langt finnst þeim sem bíður en lærður eða ólærður gæti létt biðina og aukið lærdóminn með því að glugga í gömlu blöðin, Ísafold og Vörð, og lesa lýsingar á bændamenningu í fjárréttum þar sem góðglaðir smalar kysstust að lokinni fjallgöngur í faðmlögum undir torfvegg og grétu hástöfum eins og ofsóttir hommar nútímans en gátu risið á fætur til þess að pissa í hóp og krossleggja kristallstærar sprænur úr bústnum limum hjá löðursveittum gæðingum.

   Hvað hefðu siðsamir hommahatarar, Gylfar og Halldórar samtímans haldið hefðu þeir horft upp á karlmenn standa í faðmlögum við að kasta af sér vatni í krossins helgu mynd á meðan þjóðin var náttúruvæn og smalar og fjallkóngar lágu í jöfnu hlutfalli eftir gleðigöngu með sauðfé um ósnortin öræfi, hina mannvænu náttúru. Vissulega var þá á Íslandi fólk án leiðtoga sem setja landsmet ef ekki heimsmet í því að væla yfir að hafa orðið fyrir einelti í æsku en orðið samt þingmenn eða borgarstjórar á miðjum aldri. Einelti virðist vera forsenda fyrir mikilli upphefð. Þannig framafólk veður elginn linnulaust í fjölmiðlum án þess að nokkur þori að segja við skælandi skrípin:

   Haldið kjafti, helvítin ykkar!

   Væri þjóðin enn í náttúrubarnaflokki eins og forðum yrðu hér óþörf samtök á borð við 78. Enginn skápur var í landinu til þess að koma út úr frelsaður með folann fyrir augum hins umburðarlynda almennings. Hér væri ekki heldur kvennaathvarf til að brjóta áfengislögin með auglýsingum í fjölmiðlum um að þar sem lúbarðar konur eru hugaðar verði óspart veitt kampavíni á ofurverði og það án vínveitingaleyfis fyrir framan nefið á öllum löggunum á Lögreglustöðinni.

   Á stefnuskrá framsækna helmingsins af núverandi ríkisstjórn ætti að vera kjörorðið:

   „Aftur til náttúrulögmálsins í réttunum þar sem enginn ræfill runkar sér! Í því felst hin rammíslenska þjóðmenning.“

brezniew   Víkjum nú sögunni frá Íslandi til Rússlands sem losnaði fyrir skömmu undan oki kommúnismans. Í hinu nýfrjálsa Pútínlandi eru kossar fólks af sama kyni saknæmir. Fjölmiðlar okkar fordæma það. Stjórnmálaskörungar, hlutlausir sagnfræðingar og samkynhneigðir lausir við herðatré skápsins og sado-masochistar í leðurgalla, taka höndum saman í fyrsta sinn á heimsvísu og staðhæfa að kossabannið sé afturhvarf til ófrelsisins í Sovétríkjunum.

   En eru þetta haldbær rök í dómssölum?



   Hvað með alla kommúnistakossa Honeckers hins austur-þýska og Brésnevs hins sovéska eða Honeckers og Gorbachofs? Lágu þeir í gullaldarbókmenntum okkar til þess að læra Honecker Gorbatschovrembingskossatækni? Hver veit! Íslenskar bókmenntir hafa löngum verið víðlesnar og vinsælar í heiminum. En ég spyr:   

     Af hverju taka Samtökin 78 ekki upp hanskann fyrir Honeckerkossana og bera í Gleðigöngunni myndir af körlunum? Væri ekki tilvalið að láta Pál Óskar Hjálmtýsson halda á fremsta borðanum með mynd af Honecker við að hamast á vörunum á Gorbachof í staðinn fyrir að leyfa Jóni Gnarr að stela senunni í upphlut án þess að Þjóðbúninganefndin segi varnarorð vegna vanvirðingar hans á skotthúfunni?

Guðbergur Bergsson        

 

Pistill: Hreinsunaræðið

Hreinsunaræðið

Eftir hrunið og „sukkið“ hefur hreinsunaræði gripið um sig, ekki bara hér heldur um heim allan. Réttlætiskennd og krafan um heiðarleika eru orðnar svo algerar hjá stjórnvöldum að hreinsanir Stalíns hverfa í skuggann hvað umfang varðar en eru ekki jafn mannskæðar. Hreinlætisæðinu fylgir mikill kostur: hreinsanir skulu vera gagnsæjar, glasnostaðar, þannig að „hugmyndafræðin“ á báðum sviðum er sótt til Rússlands fyrr og nú. Meðan á þessu stendur eru allir hræðilega varir um sig og vita ekki nema þeir fái „bréf frá huliðsheimum valdsins“ um að þeir hafi ýmislegt óhreint í pokahorninu og verði „kallaðir fyrir“.

   Hver er saklaus ef verðir laganna með hreinlæti „á oddinum“ sækja að okkur á öllum sviðum? Er alger heiðarleiki til hér á jörð? Varla. Kannski ekki nema hjá barni sem kemur nakið í heiminn og hefur ekki eignast neitt í lífinu nema hana mömmu sína. Svo fara menn að sjálfsögðu heiðarlega naktir til fundar við eiganda sinn á himnum.

   Gætið að því valdhafar, að ofhreinsanir geta leitt til glötunar sem sannaðist á Sovétinu og Bandaríkin hafa verið að hreinsa heiminn í áraraðir, en nú er svo komið fyrir þeim að þau hafa hreinsað sjálfum sér og heiminum til óbóta og fengið algerlega á sig drulluna. Ef þannig er komið fyrir þjóðum, stórum og smáum, þá tekur við það vandaverk að hreinsa af sér fyrrum hreinsanirnar sem er enginn hægðarleikur í stjórnmálum: skíturinn vex yfirleitt við skrapið í botn.

   Æðið hefur gengið svo langt í hringavitleysunni að Angela Merkel kanslari - ættuð úr Austur Þýskalandi þar sem Stasi ríkti með hreinsanir sem hún fordæmdi og flaug þannig í embættið - telur núna að njósna sé þörf til að verja ríkið gegn óvinum þess. Svo hvað á maður að halda, ef hreinsanir leiða til óþrifa og ósigra gegn drullunni og gagnsæi, glasnost, leiðir í ljós að lygin þrífst á sannleikanum og sannleikurinn nærist á lygi uns nýr lygasannleikur hefur göngu sína? 

   Að svo komnu máli er má spyrja saklausrar spurningar í tengslum við skólpið á Íslandi:

   Fór ekkert óhreint í tæru fljótin, sá enginn drullið fyrr en dólgarnir í Evrópusambandinu fóru að skipta sér af hreinlætinu á eyjunni jöklahvítu?

   Má ekki skólp frá heiðarlegu vinnandi fólki fara í vötn, sjóinn og fljótin? Lifðu laxar ekki sælu lífi á súru leysingum úr Guðna Ágústssyni sem á að hafa búið í glæsihúsi við bakka Ölfusár og sturtað hreinlega niður úr klósettinu, frjáls maður í frjálsu landi án erlendra boða og banna?

   Vissulega!

   En munnmæli herma að eftir að alþingismaðurinn seldi bústaðinn og það „hljóðnaði í pípunum“ hafi laxarnir í ánni mjólkurhvítu rýrnað undir roði og orðið lausir við hrygginn.

Guðbergur Bergsson

Styrktaraðilar

EFTIRTALDIR AÐILAR KOMU AÐ UNDIRBÚNINGI OG STOFNUN GUÐBERGSSTOFU EÐA STYRKTU VERKEFNIÐ MEÐ EINUM EÐA ÖÐRUM HÆTTI:

Logo web 01 transparent-bgr2   Logo web 01 transparent-bgr   Logo web 01 transparent-bgr4   ARTPRO Logo 260x100   Logo web 01 transparent-bgr3